Jak zaplanować przestrzeń w przedszkolu i szkole, aby wspierała rozwój dzieci?

Przestrzeń, w której dzieci spędzają kilka godzin dziennie, nie jest wyłącznie tłem dla nauki i zabawy. Układ pomieszczenia, dostęp do ruchu, poziom hałasu, ilość bodźców wizualnych czy możliwość znalezienia spokojnego miejsca mogą wpływać na sposób, w jaki dzieci korzystają z przestrzeni i angażują się w różne aktywności.

Nie oznacza to oczywiście, że odpowiednio ustawione meble „zapewnią rozwój”. Przestrzeń jest jednym z wielu elementów środowiska edukacyjnego, obok jakości pracy nauczycieli, programu zajęć, relacji czy indywidualnych potrzeb dzieci. Badania pokazują jednak, że warto świadomie ją projektować.

1. Dobrze zaprojektowana przestrzeń powinna mieć różne funkcje.

Jedna sala może być miejscem do nauki, zabawy, pracy grupowej, ruchu i odpoczynku. Problem pojawia się wtedy, gdy wszystkie te aktywności odbywają się w dokładnie tej samej części pomieszczenia i przy wykorzystaniu tych samych elementów.

Przegląd 19 badań dotyczących przestrzeni w placówkach wczesnej edukacji wskazuje, że sposób organizacji środowiska wewnętrznego może być związany z zachowaniem dzieci. W badaniach analizowanych przez van Liempd i współautorów różne, wyodrębnione strefy aktywności wiązały się z różnymi rodzajami zachowań społecznych i poznawczych. Autorzy zwracają również uwagę na znaczenie takiej organizacji przestrzeni, która pozwala dzieciom zachować kontakt wzrokowy z opiekunem.

Dlatego zamiast myśleć o sali jako o jednej dużej przestrzeni, warto podzielić ją funkcjonalnie na mniejsze obszary:

• miejsce do wspólnej pracy,

• strefę swobodnej zabawy,

• miejsce do ruchu,

• kącik czytelniczy,

• spokojniejszą przestrzeń do odpoczynku.

Nie zawsze oznacza to konieczność stawiania ścian czy trwałych przegród. Funkcję poszczególnych stref mogą wyznaczać również meble, kolory, ustawienie wyposażenia i różnice w sposobie użytkowania przestrzeni. Świetnie sprawdzą się także parawany, zarówno te, które mogą posłużyć do zabawy i odgrywania ról, a także do wydzielania poszczególnych stref. Dzięki parawanom aranżacja przestrzeni oraz zmiany tejże staje się jeszcze łatwiejsze.

2. Aranżacja Przestrzeni a Aktywność Fizyczna i Dobrostan

Badania nad motoryką dzieci w placówkach ECEC (np. publikowane w PubMed) pokazują, jak układ mebli modyfikuje zachowanie podopiecznych:

• Zagrożenie „kulturą stolika”: Nadmierne zdominowanie przestrzeni przez wysokie stoły i krzesła drastycznie wydłuża czas spędzany w bezruchu (zachowania siedzące).

• Strefy ruchu: Otwarte przestrzenie podłogowe, niskie materace i tzw. strefy przewracania się (tumbling zones) naturalnie prowokują dzieci do ruchu, co przekłada się na lepszy rozwój motoryczny.

• Ścieżki komunikacyjne: Przejrzyście zaprojektowane ciągi komunikacyjne wewnątrz sali ułatwiają dzieciom autonomiczną i głębszą eksplorację oraz dają poczucie bezpieczeństwa

Przedszkole czy szkoła nie powinny być przestrzeniami, w których dziecko przez większość dnia pozostaje w jednej pozycji.

Światowa Organizacja Zdrowia w wytycznych dotyczących aktywności fizycznej i zachowań sedentarnych wskazuje na znaczenie regularnej aktywności fizycznej dla zdrowia i dobrostanu dzieci. Dla dzieci i młodzieży w wieku 5–17 lat WHO rekomenduje średnio co najmniej 60 minut dziennie aktywności fizycznej o umiarkowanej lub dużej intensywności.

Dlatego przestrzeń edukacyjna powinna umożliwiać dzieciom nie tylko siedzenie przy stoliku, ale także:

• chodzenie,

• zmianę pozycji,

• zabawy ruchowe,

• wspinanie,

• pokonywanie przeszkód,

• ćwiczenia równowagi.

Piankowe tory przeszkód oraz zestawy klocków piankowych pozwalają stworzyć elastyczną strefę ruchu. Poszczególne elementy można łączyć w różne układy, dostosowując poziom trudności do wieku dzieci i charakteru zajęć.

Ważne jest również to, że po zakończeniu aktywności tor można rozłożyć lub zmienić jego konfigurację. Dzięki temu jedna przestrzeń może pełnić kilka funkcji.

W sali pełnej dzieci hałas jest naturalnym elementem codziennego funkcjonowania. Warto jednak pamiętać, że akustyka pomieszczenia jest równie ważna jak jego wygląd.

Przegląd Shield, Greenland i Dockrell dotyczący hałasu w otwartych klasach analizował badania prowadzone przez około 40 lat. Autorzy omawiają m.in. poziomy hałasu w klasach, różnice pomiędzy przestrzeniami otwartymi i zamkniętymi oraz znaczenie odpowiedniego projektowania akustycznego.

W praktyce oznacza to, że przy projektowaniu przestrzeni edukacyjnej warto zwrócić uwagę na:

• ograniczanie niepotrzebnego pogłosu,

• możliwość prowadzenia rozmowy bez nadmiernego hałasu w tle,

• oddzielenie spokojniejszych aktywności od tych bardziej dynamicznych,

• stworzenie miejsca, w którym dziecko może odpocząć od intensywnego otoczenia.

W takich miejscach sprawdzi się mobilny domek akustyczny NaluConcept, który może wydzielić bardziej kameralną przestrzeń w sali. Można połączyć go z miękkimi siedziskami, poduszkami czy gruszkami, tworząc miejsce przeznaczone do spokojniejszych aktywności. Także filcowe parawany pochłaniając hałas i siedziska wyciszające pozwolą na łatwa aranżację stref ciszy w placówkach edukacyjną , zwłaszcza w szkołach.

Dobrze zaprojektowana przestrzeń nie zastąpi nauczyciela, terapeuty ani odpowiednio przygotowanych zajęć. Może jednak stworzyć lepsze warunki do nauki, ruchu, zabawy, interakcji i odpoczynku.

W NaluConcept łączymy projektowanie wyposażenia z praktycznymi potrzebami placówek edukacyjnych i terapeutycznych. Tworzymy modułowe siedziska, kanapy, elementy ruchowe, wyposażenie stref wyciszenia i rozwiązania sensoryczne, które można dopasowywać do konkretnej przestrzeni.

Dobrze zaprojektowana przestrzeń nie jest tylko ładna. Powinna przede wszystkim dobrze działać.

Źródła i literatura

1. van Liempd, I. H. M. J. A., Oudgenoeg-Paz, O., & Leseman, P. P. M. (2020). Do spatial characteristics influence behavior and development in early childhood education and care? Journal of Environmental Psychology, 67, 101385. DOI: 10.1016/j.jenvp.2019.101385.

2. Fisher, A. V., Godwin, K. E., & Seltman, H. (2014). Visual Environment, Attention Allocation, and Learning in Young Children: When Too Much of a Good Thing May Be Bad. Psychological Science, 25(7), 1362–1370. DOI: 10.1177/0956797614533801.

3. Shield, B., Greenland, E., & Dockrell, J. (2010). Noise in open plan classrooms in primary schools: A review. Noise & Health, 12(49), 225–234. DOI: 10.4103/1463-1741.70501.

4. Maxwell, L. E. (2007). Competency in Child Care Settings. Environment and Behavior, 39(2), 229–245. DOI: 10.1177/0013916506289976.

5. World Health Organization (2020). WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. Geneva: WHO.